Nederland bereidt toezicht op AI verder voor

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) intensiveert haar voorbereidingen op het toezicht op kunstmatige intelligentie (AI). Met de oprichting van de nieuwe directie Toezicht en Coördinatie AI/Algoritmes (TCA) breidt de privacywaakhond haar interne capaciteit uit voor zowel bestaande als toekomstige toezichttaken.

De stap volgt op het kabinetsvoornemen om de AP, in samenwerking met de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI), een centrale rol te geven bij de handhaving van de Europese AI-verordening (AI Act). Toch bevindt de toezichthouder zich juridisch in een tussenfase: de AP is weliswaar de beoogde markttoezichthouder, maar is formeel nog niet bevoegd.

Twee afdelingen binnen nieuwe directie

Binnen de directie TCA zijn twee gespecialiseerde afdelingen ingericht die complementair moeten werken:

• AI/Algoritmes Risicoanalyse & Coördinatie (ARC): Deze afdeling richt zich op de maatschappelijke impact van AI en algoritmes op mensen en grondrechten. ARC onderzoekt ontwikkelingen, analyseert risico’s en kijkt onder meer naar algoritmeregisters en toetsingskaders tegen discriminatie en onnauwkeurige risicoselectie.
• Markttoezicht AI (MTA): Deze afdeling legt het fundament voor het toekomstige toezicht onder de AI-verordening. MTA bouwt technische expertise op om AI-systemen zelfstandig te kunnen testen en onderzoeken, verleent voorlichting en werkt internationaal samen met het Europese AI Office voor de evaluatie van geavanceerde frontier-modellen.

Daarnaast bereidt de directie samen met de RDI een zogeheten ‘AI sandbox’ voor: een gecontroleerde testomgeving waarin ontwikkelaars en organisaties innovatieve toepassingen kunnen toetsen aan de wettelijke eisen.

Wat mag de AP nu al wel, en wat nog niet?

Het onderscheid tussen de huidige bevoegdheden en de toekomstige rol is wezenlijk voor het begrijpen van de Nederlandse toezichtsituatie:

1. Huidige bevoegdheden onder de AVG: Waar AI-systemen persoonsgegevens verwerken, heeft de AP al volledige wettelijke bevoegdheden op basis van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Daarnaast vervult de AP sinds 2023 de taak van coördinerend toezichthouder op algoritmes.
2. Afhankelijkheid van nationale wetgeving: Als markttoezichthouder onder de Europese AI-verordening kan de AP pas optreden zodra de Nederlandse Uitvoeringswet AI-verordening door de Staten-Generaal is aangenomen en van kracht is geworden. Zonder deze formele aanwijzing kan de toezichthouder nog geen handhavingsbesluiten of boetes opleggen specifiek op grond van de AI-verordening.

Hoewel de Europese streefdatum voor het aanwijzen van nationale bevoegde autoriteiten 2 augustus 2025 was, is het wetgevingsproces voor de Nederlandse uitvoeringswet op dit moment nog in behandeling. De AP heeft eerder via een uitvoeringstoets aangegeven welke financiële middelen en personele capaciteit noodzakelijk zijn om de nieuwe handhavingstaak slagvaardig uit te voeren.